Świat Wciąga » Europa » Polska » Pomorze » Półwysep Helski » Hel » Hel: Fokarium w Helu. Foki w Polsce i foki w Bałtyku

Hel: Fokarium w Helu. Foki w Polsce i foki w Bałtyku

Fokarium w Helu to jedno z najciekawszych miejsc w centrum Helu. Jest ważną atrakcją turystyczną miasta, ale przede wszystkim jest miejscem rehabilitacji fok, placówką naukową i edukacyjną. Warto odwiedzić fokarium, by dowiedzieć się czegoś o bałtyckich fokach.

Foki w Bałtyku należą do 3 gatunków:

  • foka szara (szarytka morska),
  • foka obrączkowana (nerpa),
  • foka pospolita.

Obecnie jest ich kilkadziesiąt tysięcy, choć jeszcz w 19 w. było ich o wiele więcej.


Foki w Bałtyku

Fokarium w Helu

Gdzie jest fokarium w Helu?

Fokarium w Helu jest położone w samym centrum miasta Hel:

  • przy Bulwarze Nadmorskim,
  • tuż przy plaży nad Zatoką Pucką i parku wydmowym,
  • 500 metrów od dworca PKP.

Zwiedzanie Fokarium w Helu

W sezonie 2021 fokarium otwarte jest codziennie, w godzinach 9:30-17:00 .

Karmienia fok (wraz z prelekcją) odbywają się o 11:00 i 14:00 w dni powszednie, a w soboty i niedziele o 11:00, 12:30 i 14:00.

Wstęp kosztuje 10 zł (w formie 2 monet 5-złotowych, które wrzuca się przy przejściu przez bramkę).

Na terenie fokarium jest też budynek ekspozycyjny (wstęp 1 zł).

Baseny

Fokarium w Helu składa się z 3 większych basenów, w których żyją foki. Jest też kilka mniejszych basenów, przeznaczonych dla młodych oraz chorych fok.

Działalność fokarium w Helu

Fokarium w Helu to część Stacji Morskiej Instytutu Oceanografii Uniwersytetu Gdańskiego.

Jednym z głównych celów tej instytucji jest ochrona foki szarej w południowym Bałtyk i stopniowa odbudowa jej populacji.

Prócz tego prowadzi też działalność naukową i edukacyjną. Prowadzone są badania dotyczące m.in. ssaków morskich i ekologii Morza Bałtyckiego.

Rehabilitacja fok

Fokarium w Helu to także to też ośrodek rehabilitacji fok. Trafiają tu foki chore, ranne i osłabione, znalezione na wybrzeżu.

Po udanej rehabilitacji, gdy odzyskają siły, wypuszczane są z powrotem do morza.

Największą grupę stanowią młode foki (szczenięta), które utraciły kontakt z karmiącą matką, na przykład wskutek odstraszenia jej przez ludzi (lub z innych przyczyn). Foki w pierwszych tygodniach życia żywią się wyłącznie mlekiem matki i nie potrafią jeszcze polować na ryby. Dlatego ich szanse przetrwania po rozłączeniu z matką są niewielkie.

W helskim fokarium maluchy znajdują bezpieczne warunki, wyżywienie, a czasami leki i witaminy. W basenach fokarium mają też szansę nauczyć się polować na ryby.

Najwięcej fok trafia do fokarium w Helu na wiosnę, po tym jak na świat przyjdzie nowe pokolenie.

W helskim fokarium na świat przychodzą też młode foki z hodowli, które po pewnym czasie również są wypuszczane na wolność.

Foka Balbina i historia fokarium w Helu

Historia fokarium w Helu związana jest z foką o imieniu Balbina (a właściwie Balbin, gdyż był to samiec).

Balbin został znaleziony na plaży w Juracie 31 marca 1992 roku. Miał około miesiąca, mierzył około 1 metra długości, a jego ciało był jeszcze pokryte resztkami białego futerka.

Był wycieńczony i poważnie ranny. Prawdopodobnie wpadł w sieci rybackie, a potem został jeszcze uderzony w głowę i być może pogryziony przez psy. Miał głęboką ranę nad płetwą, dużo zadrapań i zwichniętą płetwę, a jego ucho krwawiło.

Został przewieziony do Stacji Morskiej w Helu, gdzie zdezynfekowano mu rany i wpuszczono do małego basenu. Był karmiony małymi rybami, aż w końcu zaczął nabierać sił.

Jego historia stała się iskrą dla stworzenia fokarium z prawdziwego zdarzenia – z odpowiednią infrastrukturą i dużymi basenami. Utworzenie fokarium zajęło 5 lat. Wreszcie, w październiku 1997 roku Balbin stał się pierwszym lokatorem nowego fokarium, które wkrótce stało się ważnym ośrodkiem ochrony fok oraz kluczową atrakcją turystyczną Helu.

Balbin dożył w fokarium w Helu trzynastego roku życia.

Foka Krystyna

Smutno skończyła się za to historia foki Krystyny, która trafiła do fokarium w Helu w 1998 roku. Miała ciemne futro i uwielbiała kontakt z ludźmi.

Zmarła w wieku 3 lat, w wyniku połknięcia 693 monet, które ludzie wrzucali do jej basenu “na szczęście”.

Foki w Bałtyku

W Morzu Bałtyckim żyją 3 gatunki fok:

  • foka szara (szarytka morska),
  • foka obrączkowana (nerpa),
  • foka pospolita.

Oprócz nich, jedynym innym żyjącym w Bałtyku ssakiem morskim jest morświn (krewny delfina).

Od kiedy foki żyją w Bałtyku?

Morze Bałtyckie jest stosunkowo młode, a jego historia związana jest z epoką lodowcową i topnieniem lądolodu po ostatnim zlodowaceniu.

Foki szare pojawiły się w Bałtyku już w okresie jego formowania, według naukowców około 9000 lat temu.

Łowcy fok

Badania archeologiczne (między innymi w Rzucewie, koło Pucka) wykazały, że ludzie epoki neolitu polowali nad Bałtykiem na foki.

Polowania na bałtyckie foki

Najstarsze wzmianki pisemne o polowaniach na foki na Morzu Bałtyckim pochodzą z roku 1660.

Szacuje się, że w 19. wieku w Bałtyku żyło przynajmniej 300 tysięcy fok (sumując szacunki dla foki szarej i foki obrączkowanej).

Główną przyczyną historycznego spadku liczebności fok w Morzu Bałtyckim były:

  • najpierw polowania, w celu zdobycia mięsa, tłuszczu i skór,
  • a potem systemowe akcje tępienia fok, prowadzone przede wszystkim przez rybaków, dla których foki były szkodnikami, zmniejszającymi populację ryb.

Foki były wyłapywane m.in. w skutek użycia specjalnych sieci.

Swoje zrobiły też działania zbrojne na Bałtyku podczas II wojny światowej, a potem zanieczyszczenie chemiczne wody.

Ochrona i wzrost liczebności

Obecnie foki są chronione we wszystkich krajach, które mają dostęp do Morza Bałtyckiego, a ich populacja stopniowo się odbudowuje.

Szczegóły poniżej.

Ile fok jest w Bałtyku?

Szacuje się, że obecnie w Bałtyku żyje od 39 do 51 tysięcy fok.

(Liczbę tę uzyskałem sumując oddzielne szacunki dla 3 gatunków. Jeśli znasz inne, aktualne szacunki, chętnie się im przyjrzę, zapraszam do kontaktu.)

Foka szara (szarytka)

Foka szara (szarytka morska) to najczęściej spotykany gatunek foki w Morzu Bałtyckim.

Szacuje się, że przed II wojną światową w całym Morzu Bałtyckim żyło około 100 tysięcy fok szarych. Nie wiem czy ta liczba dotyczy roku 1939, czy też może na przykład roku 1900.

W każdym razie przez cały ten przedwojenny okres foki były intensywnie tępione przez człowieka. W latach 40. XX wieku było ich około 20 tysięcy.

Później obserwowano masowe choroby fok, związane z chemicznym zanieczyszczeniem Bałtyku. W latach 70. w całym Bałtyku było ich podobno już tylko 3-4 tysiące.

W latach 80. podjęto międzynarodowe wysiłki na rzecz ochrony bałtyckich fok. (foki są obecnie chronione we wszystkich krajach nad Morzem Bałtyckim).

Od tego czasu populacja fok szarych zaczyna powoli rosnąć.

Szacuje się, że obecnie w Bałtyku żyje około 30 tysięcy fok szarych:

  • Prawie cała populacja żyje u wybrzeży Finlandii, północnej Szwecji oraz Estonii. Większość żyje wokół wysp, przede wszystkim Wysp Alandzkich i wysp estońskich.
  • Na południowym Bałtyku, w pasie od Niemiec przez Polskę po Litwę, jest ich zdecydowanie mniej – zostały tu wytępione przez człowieka, a populacja nie odbudowała się.

Foka obrączkowana (nerpa)

Szacuje się, że w 19. wieku fok obrączkowanych w Bałtyku było około 200 tysięcy.

Obecnie spotkałem się z szacunkami ich liczebności na poziomie od 8 do 20 tysięcy.

Jest to gatunek arktyczny, przystosowany do zimna dzięki grubej warstwie tłuszczu. Jest powszechny w okolicach Grenlandii, Svalbardu, Morza Białego, Morza Ochockiego, a także w innych częściach Oceanu Arktycznego.

Od tej arktycznej populacji oddzielone są foki żyjące w Morzu Bałtyckim, Jeziorze Ładoga oraz niektórych fińskich jeziorach. Jest to coś w rodzaju reliktu związanego z epoką lodowcową i topnieniem lądolodu, które utworzyło Morze Bałtyckie.

W Bałtyku foki obrączkowane trzymają się przede wszystkim Zatoki Botnickiej oraz Zatoki Fińskiej, a na południe, w tym na polskie wybrzeże, przypływają rzadko.

W miarę nasilania się zmian klimatu, warunki do życia tych fok w Morzu Bałtyckim będą coraz trudniejsze

Foka pospolita

Mimo swej nazwy, foka pospolita jest najrzadziej występującą foką w Bałtyku. Szacuje się, że na początku XX wieku w Bałtyku żyło około 5000 fok pospolitych. Dziś w całym morzu żyje zaledwie około 1000 osobników tego gatunku (spotkałem się też z szacunkami: 600-700 osobników).

Występuje raczej w zachodniej części Bałtyku, przede wszystkim w Cieśninach Duńskich i u wybrzeży wyspy Olandia.

Foka pospolita jest za to powszechna w innych miejscach na świecie, głównie na wybrzeżach Północnego Atlantyku i Północnego Pacyfiku. Jest to najbardziej rozprzestrzeniony gatunek rodziny fokowatych, a nawet szerzej – wszystkich płetwonogich. Światową populację szacuje się na pół miliona fok (lub nieco mniej).

Foki w Polsce

Historia fok w Polsce

Foki były kiedyś powszechne na obecnym polskim wybrzeżu Bałtyku.

Jednak na początku XX wieku, zarówno jeszcze za czasów Cesarstwa Niemieckiego, jak i II Rzeczpospolitej, prowadzono akcje tępienia fok. Uważano je za szkodniki, niekorzystne dla rybołówstwa.

Za zabicie foki było wypłacane wynagrodzenie przez Morski Urząd Rybacki. Podobno wynosiło 5 złotych za fokę – w tamtych czasach całkiem sporo pieniędzy. Jako dowód, trzeba było tylko dostarczyć szczękę foki.

Po II wojnie światowej foki zniknęły z polskich wybrzeży. Nie było ich tutaj przez mniej więcej pół wieku.

Dopiero niedawno, już w 21. wieku, wraz z ochroną fok i odradzającą się populacją, foki zaczęły powracać na polskie wybrzeża.

Gatunki fok w Polsce

Na polskim wybrzeżu można znaleźć wszystkie 3 gatunki bałtyckich fok, przy czym:

  • Foka szara (szarytka morska) jest u nas najbardziej powszechna (choć i tak jest jej w Polsce nieporównywalnie mniej niż na północnych wybrzeżach Bałtyku).
  • Foka obrączkowana (nerpa) pojawia się bardzo rzadko. Żyje w najzimniejszych częściach północnego Bałtyku, a w Polsce jest dla niej za ciepło.
  • Foka pospolita jest w Polsce bardzo rzadkim gościem. Jeśli już się pojawia, to zwykle w okolicach Wyspy Uznam i Wyspy Wolin, choć w ostatnich latach widywano ją także przy ujściu Wisły.

Gdzie żyją foki w Polsce?

Foki zaczynają powracać na całe polskie wybrzeże, zwłaszcza tam, gdzie mają spokój.

Zazwyczaj przychodzą na świat poza Polską, na przykład w Estonii czy Szwecji, bo w Polsce nie znajdują raczej odpowiednich miejsc do rozrodu.

Do Polski przypływają najczęściej “w odwiedziny”.

Mewia Łacha

Najwięcej fok w Polsce obserwuje się w rezerwacie Mewia Łacha przy ujściu Wisły, nieco na wschód od Gdańska. Foki wygrzewają się tam na niewielkich piaszczystych wysepkach, oddalonych nieco od brzegu.

W 2007 roku zaobserwowano tam pierwsze, pojedyncze foki szare. Z czasem dołączały kolejne, aż w końcu regularnie zaczęto widywać tam kolonię liczącą kilkadziesiąt fok. Wszystko wskazuje na to, że kolonia rośnie. W okresie linienia (na przełomie maja i czerwca) można doliczyć się tam nawet 200 fok.

Sporadycznie pojawiają się tam też foki pospolite i obrączkowane.

Mewia Rewa

Mewia Rewa (Rybitwia Mielizna, Ryf Mew) to długa mielizna ciągnąca się od Kuźnicy na Półwyspie Helskim po Cypel Rewski, po drugiej stronie zatoki. W środkowej części najczęściej tworzy łańcuch piaszczystych łach, ledwo wynurzających się ponad powierzchnię Zatoki Puckiej.

Przed II wojną światową było to miejsce, gdzie przebywało najwięcej fok na polskim wybrzeżu. Zniknęły wraz z utworzeniem tam poligonu.

Obecnie wydaje się, że foki powracają w to miejsce.

Przeczytaj więcej o tej niezwykłej mieliźnie.

Inne miejsca

W czeluściach Internetu natknąłem się na różne wzmianki o obserwowanych fokach. Poniższa lista nie jest reprezentatywna, ale w ostatnich latach (oprócz Mewiej Łachy i Mewiej Rewy) foki widywano także w takich miejscach, jak:

  • Wyspa Wolin,
  • Cypel Helski,
  • Wyspa Sobieszewska,
  • Gdynia.

Co robić, gdy zobaczy się fokę?

Foki w Polsce są pod ścisłą ochroną.

Ich populacja powoli się odradza, dlatego szanse spotkania foki na polskiej plaży, powoli rosną. Jeśli chcemy, by foki przetrwały, muszą mieć miejsce do spokojnego odpoczynku na lądzie i wydania na świat potomstwa.

Dlatego jeśli zaobserwowałeś fokę:

    • Nie zbliżaj się do niej i nie dotykaj foki.
  • Staraj się jej nie płoszyć i nie hałasować
  • Pozwól jej wyjść na brzeg i odpocząć. To naturalne zachowanie fok.

Jeśli wydaje Ci się, że foka jest chora, ranna lub coś jest z nią nie tak, zadzwoń do Stacji Morskiej w Helu (tel. 601 889 940 lub 58 675-08-36) lub na Błękitny Patrol WWF (tel. 795 536 009).

Z drugiej strony – foka to silne, dzikie zwierze – i w stanie zagrożenia potrafi zaatakować i pogryźć człowieka. Dlatego tym bardziej warto zachować duży dystans.

Ciekawostki o fokach

Powyżej opisałem m.in. występowanie i liczebność 3 gatunków bałtyckich .

Poniżej zamieszczam dodatkowe ciekawostki o fokach – te, które zaciekawiły mnie najbardziej:

Foka szara

Wielkość

  • Samce osiągają 2,3 – 3 metry długości. Ważą nawet do 300 kg.
  • Samice są mniejsze – mają ok 2 metrów długości i ważą od 100 do 200 kg.

Gdzie żyją foki szare?

Szarytki są raczej gatunkiem osiadłym. Zazwyczaj trzymają się jednej lokalizacji i żerują w codziennie promieniu 10 kilometrów.

Najbardziej lubią wybrzeża z izolowanymi łachami piachu albo małymi, skalistymi wysepkami.

Czasami, choć rzadko, wpływają rzekami w głąb lądu.

Wędrówki

Mimo osiadłego trybu życia, młode osobniki czasami odbywają krótkie, dalekie wędrówki. Przemieszczają się nawet na dystansie 1000 kilometrów, pokonując dziennie około 100 kilometrów.

Nurkowanie

Foki szare świetnie czują się w wodzie. Mają silne tylne płetwy, dzięki którym pływają). Przednie są krótsze i pełnią funkcję sterów. 

Potrafią nurkować na duże głębokości, do 100 albo i więcej metrów, często dopływając do dna. Nurkowanie trwa do 10 minut, a czasem nawet dłużej.

Na lądzie

Szarytki do swojego funkcjonowania potrzebują też lądu. Wychodzą na ląd co jakiś czas, żeby odpocząć, a po kilku godzinach zwykle odpływają.

Na lądzie poruszają się za pomocą ruchów tułowiem i odpychania przednimi płetwami. Ale poruszają się tylko w razie konieczności. Zazwyczaj śpią lub leżą bez ruchu, wygrzewając się na słońcu i odpoczywając.

Są jednak bardzo czujne i płochliwe. Gdy wyczują zagrożenie, uciekają do wody.

Haremy

Foki szare prowadzą stadny tryb życia.

Są poligamiczne, a samce gromadzą haremy, liczące do 10 samic.

Ciąża i młode

Ciąża foki szarej trwa około 11 miesięcy (wg innego źródła: 8 miesięcy). Przez ten czas sami może przybrać na wadze o nawet 100 kilogramów.

Samica rodzi zazwyczaj jedno młode. Poród odbywa się na lądzie lub na lodzie.

Młoda foczka po urodzeniu ma około 1 metra długości i waży 11-20 kilogramów. Jest też pokryta charakterystycznym białym futrem (lanugo), które z czasem traci, wraz z przyrostem warstwy tłuszczu.

Przez pierwsze trzy tygodnie matka i młode przebywają na lądzie. Samica karmi młode bardzo tłustym mlekiem. Przez ten czas sama nie przyjmuje pokarmu i traci na wadze około jednej czwartej (a nawet 40%) masy ciała. Młode natomiast szybko przybiera na wadze (2-4-krotnie, średnio 1,5 kilograma dziennie).

Samica i młode dużo odpoczywają i śpią, a gdy robią sobie przerwę na karmienie, samica podobno najpierw obwąchuje młode, prawdopodobnie by się upewnić, że to właściwe dziecko.

Po trzech tygodniach matka opuszcza młode i wraca do wody. Mała foka jeszcze przez kolejne 3 tygodnie zwykle pozostaje na lądzie, stopniowo tracąc nagromadzone wcześniej zapasy energetyczne. Jej masa zmniejsza się o pół kilograma dziennie.

W końcu, gdy jest już naprawdę głodna, wchodzi do wody, gdzie uczy się nurkować i polować na ryby.

Sen

Foki szare mogą spać zarówno w wodzie, jak i na lądzie. W wodzie śpią z kolei zarówno na powierzchni, jak i pod wodą. Jeśli śpią pod wodą, to co jakiś czas “automatycznie”, bez przerywania snu, wynurzają się na powierzchnię, aby zaczerpnąć powietrza.

Długość życia

Szarytki żyją na wolności mniej więcej 30-40 lat. Najstarszy znany osobnik miał 46 lat.

Największa śmiertelność dotyczy wieku niemowlęctwa.

Komunikacja

Foki szare potrafią komunikować się ze sobą na dalekie odległości. Wydają zróżnicowane dźwięki.

Foka obrączkowana

Wielkość

Foka obrączkowana (nerpa obrączkowana) to najmniejsza z fok żyjących w Morzu Bałtyckim. Osiąga do 130 cm długości (inne źródło podaje 160 cm) i wagę 35-110 kg.

Samotniki

Nerpy są raczej samotnikami. Spędzają czas na lodzie, krach i zamarzniętych zatokach.

Tłuszcz

Potrafią zgromadzić ogromne pokłady tłuszczu (nawet połowę masy ich ciała), co daje im grubą warstwę izolacyjną oraz stanowi ważny zapas energetyczny na zimę.

Focze przeręble

Gdy nerpy nie mogą swobodnie nurkować w otwartym morzu, utrzymują sieć przerębli w lodzie, które umożliwiają im żerowanie pod lodem. Przez największe przeręble nerpy potrafią się przecisnąć, natomiast te węższe służą jako przeręble oddechowe i są rozmieszczone na przestrzeni wielu kilometrów.

Nerpy zaczynają budować przeręble jeszcze jesienią, gdy lód jest cienki.

Młode

Samice rodzą młode na lodzie, na przełomie lutego i marca. Matka robi wtedy bezpieczną norę w śniegu, zwykle pokrywającym lód i przez 2 do 3 miesięcy karmi młode.

Małe foczki mają około 50 cm długości i ważą około 4 kg. Są pokryte gęstym lanugo, które tracą, wraz z zyskiwaniem warstwy tłuszczu.

Nurkowanie

Nerpy nurkują nawet na głębokość 300 metrów.

Foka pospolita

Wielkość

Samce foki pospolitej mają do 180 cm długości i ważą do 130 kg. Samice są trochę mniejsze.

Gdzie żyją?

Foki pospolite tworzą często duże kolonie, nawet po kilkaset sztuk. Żyją najczęściej w jednym miejscu, a oddalają się od nich w czasie żerowania na odległości w promieniu 10-15 kilometrów.

Lubią płytką wodę, plaże, małe wysepki i ujścia rzek.

Młode

Młode foki rodzą się na lądzie, na przełomie czerwca i lipca. 

Wyglądają podobnie do dorosłych osobników, ale ważą tylko około 10 kilogramów i mają od 70 do 90 centymetrów długości. W odróżnieniu od nerp i szarytek, tracą lanugo już w łonie matki.

Już po kilku godzinach na lądzie i pierwszym mleku matki, małe foki wchodzą do wody i pływają w pobliżu matki, które troskliwie się nimi opiekują. Opieka ta trwa jeszcze nawet po okresie ssania.

Wiek

Foki pospolite dożywają nawet 46 lat.

Zagrożenia

Mimo powolnego wzrostu populacji fok w Bałtyku, ich perspektywy przetrwania w tym morzu nadal są oceniane jako złe. Innymi słowy – foki w Bałtyku są ciągle zagrożone wyginięciem.

Obecnie do największych zagrożeń należą:

Zaplątanie w sieci

Zaplątanie w sieci rybackie (przyłów) to najczęstsza przyczyna śmierci fok w Bałtyku. Najczęściej giną w ten sposób młode foki, na przykład kilkutygodniowe.

Według różnych szacunków, rocznie ginie w ten sposób od 700 do 2000 fok.

Zanieczyszczenia

Zanieczyszczenia chemiczne obecne (m.in. PCB i DDT) w Bałtyku powodują choroby fok, a zwłaszcza problemy z płodnością i zwiększoną liczbą martwych urodzeń.

Wypieranie z siedlisk

W skutek działalności człowieka, foki są wypierane z ich naturalnych siedlisk. Muszą szukać nowych, spokojniejszych miejsc do odchowania potomstwa.