Świat Wciąga » Europa » Polska » Pomorze » Półwysep Helski » Historia Helu i Półwyspu Helskiego

Historia Helu i Półwyspu Helskiego

Historia Helu i Półwyspu Helskiego jest związana z jego strategicznym położeniem nad Morzem Bałtyckim, u wejścia do Zatoki Gdańskiej. Szczególne znaczenie miało miasto Hel. Przez wieki mieszały się tu wpływy polskie, niemieckie, krzyżackie, szwedzkie, duńskie, kaszubskie i gdańskie. Półwysep Helski odegrał też znaczącą rolę w II Rzeczpospolitej oraz w czasie II wojny światowej.

Dawna historia

Jak powstał Półwysep Helski?

Półwysep Helski powstał w wyniku działania prądu morskiego, który od ok. 8000 tysięcy lat usypuje mierzeję, stale ją wydłużając z zachodu na wschód.

Od XIX panuje rozpowszechniony pogląd (poparty starymi mapami), że w miejscu obecnej mierzei kiedyś był łańcuch wysp, które dopiero potem połączyły się w półwysep. Najnowsze badania sugerują, że to nie do końca prawda. Wyspy czasem istniały, ale tylko sezonowo, głównie podczas sztormów.

Dokładną historię powstania półwyspu opisałem w osobnym artykule. Możesz tam znaleźć też informacje o dawnych wyspach sezonowych, powodziach i walce o ocalenie półwyspu.

Strategiczne znaczenie Helu

Półwysep Helski jest położony w niezwykłym miejscu: i zawsze miał ogromne znaczenie strategiczne.

Znajduje się bowiem:

  • na drodze do portu w Gdańsku oraz innych portów i przystani w Zatoce Gdańskiej i Zatoce Puckiej,
  • na bałtyckiej przybrzeżnej trasie wschód-zachód, której przez wieki trzymały się statki pływające po Bałtyku.

Półwysep Helski jest jak “niezatapialna forteca”, wysunięta daleko w morze, skrawek lądu otoczony ze wszystkich stron wodą. Ma więc znaczenie wojskowe, handlowe i transportowe.

To obok Półwyspu Helskiego przychodziły zawsze szlaki handlowe, to tędy pływały statki zdążające do portów w Zatoce. Dlatego miejsce, w którym znajduje się współczesne miasto Hel, posiadało od dawna sprzyjające warunki do rozwoju osady, miasta i portu.

Przeczytaj więcej o Półwyspie Helskim. W artykule poniżej jest dużo faktów i ciekawostek na jego temat:

Pierwsi mieszkańcy

Wiemy, że ludzie zamieszkiwali mierzeję już jakieś 500 lat przed naszą erą (bo znaleziono na to dowody archeologiczne).

Co działo się przez odtąd przez pierwsze 1500 lat? Za bardzo nie wiadomo, ale z pewnością mieszkańcy półwyspu żyli w niezwykłym miejscu – otoczonym prawie ze wszystkich stron wodą, z szerokimi plażami po jednej stronie, spokojną zatoką po drugiej i morzem pełnym ryb. 

Średniowiecze

Kaszubi

Wiadomo, że w 11. wieku, mieszkali tutaj Kaszubi, którzy zajmowali się przede wszystkim łowieniem ryb.

Handel śledziami

Najstarszy zapis o półwyspie pochodzi z 1198 roku. Według niego, istniała tu wieś o nazwie Gelleen (prawdopodobnie na końcu półwyspu). Już wtedy rozwijał się tutaj handel śledziami.

20 lat później rozbił się tu statek duńskiego króla Waldemara II Zwycięskiego – i wzmianki o tym zdarzeniu również się zachowały.

Pomorze za Piastów

W czasach dynastii Piastów, od Mieszka I po Kazimierza Wielkiego, ta część Pomorza nieustannie przechodziła z rąk do rąk.

Początkowo więzi z państwem polskim były bardzo słabe, potem kolejni królowie co rusz a to uzyskiwali Pomorze Gdańskie a to je tracili.

Dużo do powiedzenia mieli lokalni książęta, którzy na Pomorzu posiadali dużą niezależność.Przez jakiś czas Mierzeja Helska należała do Świętopełka II, księcia pomorsko-gdańskiego.

Stary Hel

We wczesnym średniowieczu na Półwyspie Helskim zaczęła rozwijać się osada, a potem miasto, które dziś nazywamy Starym Helem.

Liczyło nawet 1000 mieszkańców, co było wtedy znaczną liczbą, a Stary Hel rywalizował z Gdańskiem o prymat handlowy nad Zatoką Gdańską.

Później miasto w zagadkowy sposób zniknęło, a wiedzę o nim zastąpiły legendy o katastrofalnej nocy, podczas której Stary Hel pogrążył się w wodach morza.

O Starym Helu wiadomo już całkiem sporo. Wytłumaczenie zagadki zatopionego miasta znajdziesz w osobnym artykule:

1308 Krzyżacy

W 1301 roku Gdańsk został napadnięty przez księcia Rugii.

By odeprzeć obce wojska, Król Polski poprosił Krzyżaków o pomoc zbrojną. Krzyżacy przyjechali, pokonali Rugijczyków i wyjechali. 

Dlatego, gdy 7 lat później Gdańsk znowu został zajęty przez obce wojska, tym razem przez Brandenburczyków, Władysław Łokietek znowu poprosił Krzyżaków o pomoc. 

Krzyżacy przyjechali, wygnali Brandenburczyków, ale tym razem nie wyjechali. Zamiast tego zajęli miasto i bardzo krwawo rozprawili się z polską i gdańską ludnością. 

Od tego czasu Gdańsk, a wraz z nim Hel i całe Pomorze Gdańskie, przez 150 lat należały do Zakonu Krzyżackiego.

W okolicach półwyspu okresowo stacjonowała krzyżacka flota, licząca prawie 100 statków, a której głównym przeciwnikiem byli wtedy bałtyccy piraci.

1454 Powrót Helu do Polski

Od Bitwy pod Grunwaldem państwo krzyżackie zaczęło tracić na sile.

W 1454 roku Gdańsk zbuntował się przeciwko Krzyżakom, ostatecznie zmuszając komtura do poddania zamku i opuszczenia miasta przez ludzi Zakonu. Gdańsk został wcielony do Polski, a wraz z nim – także i Mierzeja Helska.

I Rzeczpospolita

1525 Granica w Jastarni

W 1525 roku państwo zakonne upadło i miał miejsce Hołd Pruski. W tym czasie w Gdańsku wybuchł bunt mieszczan. w wyniku którego rok później doszło do interwencji króla Zygmunta Starego. Król przybył do miasta z 8 tysiącami żołnierzy, przejął kontrolę, stłumił bunt a potem uregulował na nowo statut Gdańska i okolica.

W wyniku tego, miasto Hel zostało podporządkowane bezpośrednio Gdańskowi. Niektóre źródła wspominają o przekazaniu, a niektóre o sprzedaży Helu, w zamian za dostęp do portu w Elblągu.

Mierzeja została podzielona więc na dwie części:

  • część wschodnia z miastem Hel należała do Gdańska,
  • a zachodnia do Starostwa Puckiego

Obie części były podporządkowane Królestwu Polskiemu – ale na różnych zasadach.

Granica przebiegała przez obecną Jastarnię, która odtąd rozwijała się jako dwie osobne osady:

  • Jastarnia Pucka – katolick
  • i Jastarnia Gdańska, określana też jako Bór – protestancka.

Przeczytaj więcej o granicy w Jastarni.

1571 Atak Danii przeciwko kaprom

W 1571 roku doszło do ataku floty duńskiej na Hel i Zatokę Pucką.

Było to pokłosie I wojny północnej o dominację na Bałtyku oraz działanie Danii w celu wyeliminowaniu polskiej floty kaperskiej.

Kaprowie byli kimś w rodzaju korsarzy, wynajmowanymi do działań zbrojnych na morzu przez tego, kto chciał za to zapłacić. Z ich usług na Bałtyku korzystali też polscy królowie, na przykład podczas wojny z Zakonem Krzyżackim.

Dlatego Duńczycy, z siłą ośmiu okrętów, w 1571 roku zaatakowali tę flotę, niszcząc najpierw dwa polskie okręty kaperskie koło Helu, a potem wysadzając desant na Mierzeję Helską (podobno nie napotykając oporu).

Następnie wpłynęli do Zatoki Puckiej, gdzie stacjonowało dalsze 13 okrętów kaperskich oraz 5 zdobytych przez nie statków. Duńczycy uprowadzili wszystkie te okręty do Kopenhagi, a polska flota kaperska straciła w sumie prawie połowę swoich jednostek.

1634 Władysławowo i Kazimierzowo

W 17. wieku Półwysep Helski był kilkukrotnie łupiony przez wojska szwedzkie. Najpierw w 1629 roku, ćwierć wieku przed potopem szwedzkim.

Relacje ze Szwecją wisiały na ostrzu miecza, a król Władysław IV Waza miał też ambicje by dominować na Bałtyku. Dlatego w 1634 roku kazał powiększyć polską flotę oraz zbudować nowy port nad Bałtykiem – niezależny od Gdańska, ale głębszy niż port w Pucku.

Wybór padł na okolice dzisiejszych Chałup. Port powstał od strony Zatoki Puckiej, przy głębi zwanej Chałupską Jamą.

By bronić portu, król nakazał też zbudowanie na Półwyspie Helskim dwóch twierdz które nazwano od imienia króla oraz jego brata: Władysławowo oraz Kazimierzowo

Władysławowo

Nazwa Władysławowo jest dzisiaj trochę myląca, bo twierdza była ulokowana 8 kilometrów na wschód od dzisiejszego Władysławowa, nazywanego wtedy Wielką Wsią. 

Podobno warownie były potężne, a twierdza Władysławowo zajmowała całą szerokość mierzei, od plaży nad otwartym Bałtykiem, po port nad Zatoką Pucką – razem jakieś 150 metrów.

Spotkałem się też z informacją, że jako fosę wykorzystywano naturalne sezonowe korytarze zalewowe, którymi podczas sztormów woda z otwartego Bałtyku wlewała się do Zatoki Puckiej. Miejsca te miały być pogłębiane i wykorzystywane do celów obronnych. 

Załoga liczyła 200 osób, na wałach ziemnych stały armaty, oraz drewniana palisada.

Kazimierzowo

Mniejsza twierdza, Kazimierzowo, była natomiast położona nieco na wschód od Kuźnicy i jej zadaniem była przede wszystkim ochrona najgłębszego przejścia na Rybitwiej Mieliźnie, toru wodnego do twierdzy Władysławowo. 

Wewnętrzna Zatoka Pucka otoczona przez Półwysep Helski, Rybitwią Mieliznę oraz dwie twierdze była dzięki temu doskonałym miejscem do stacjonowania floty.

Niemniej zaledwie 8 lat po budowie fortów, cały ambitny plan poszedł do kosza, bo król nie miał pieniędzy ani na wzmacnianie floty, ani utrzymywanie fortów. Chwilowo ustalony był także rozejm ze Szwecją, więc król nakazał wycofać załogę, rozbroić twierdze i zdemontować, co tylko się dało.

Resztą zajęły sie szwedzkie wojska podczas potopu oraz erozja fale Bałtyku, które z czasem zatarły po twierdzach wszelki ślad.

5 wsi w 17. wieku

Wiadomo, że w 17. wieku na Półwyspie Helskim znajdowało się 5 osad (Chałupy, Kuźnica, Jastarnia, Bor i Hel). Cztery pierwsze zamieszkiwała przede wszystkim ludność kaszubska. Wyjątek stanowił Hel, który pod wpływami gdańskimi zamieszkiwała podobno w dużym stopniu ludność niemieckojęzyczna. 

Wszystkie te osady powstały po południkowej stronie mierzei, od strony Zatoki Puckiej.

Cały półwysep żył przede wszystkim z rybołówstwa. Od czasu do czasu pustoszyły go epidemie, pożary albo powodzie zdarzające się przy zimowych sztormach.

Prusy i Niemcy

1772 Podział półwyspu

W 1772 roku doszło do pierwszego rozbioru Polski.

W jego wyniku Prusy zajęły Warmię i Prusy Królewskie, a więc także Pomorze Gdańskie ale bez samego Gdańska i najbliższych okolic, który nadal podlegały Rzeczpospolitej. 

A jako, że połowa Półwyspu Helskiego należała wtedy do Gdańska, to i ona nie podlegała pierwszemu rozbiorowi. Granica w Jastarni stała się więc od tej pory granicą państwową pomiędzy Prusami a Rzeczpospolitą.

Ale tylko na 21 lat, do drugiego rozbioru w 1793 roku, kiedy to Prusy zagarnęły między innymi Gdańsk, a wraz z nim – także drugą połowę półwyspu. Od tej pory cała Mierzeja Helska należała do Prus. 

1807 Napoleon i Wolne Miasto Gdańsk

Ale wkrótce nadeszły wojny napoleońskie.

W 1807 powstało:

nie tylko de facto zależne od Francji Księstwo Warszawskie, ale także Wolne Miasto Gdańsk, które otrzymało Hel.

Nie wiem natomiast, którędy wtedy dokładnie przebiegała granica. Źródła internetowe w tej kwestii są sprzeczne. Niektóre podają, że Gdańsk otrzymał cały półwysep, a niektóre, że tylko wschodnią część, od Cypla Helskiego do dawnej granicy w Jastarni. Podejrzewam, że właśnie tam powstała ta napoleońska granica, ale tablica informacyjna w Jastarni na ten temat akurat milczy. -> Jeśli wiesz o tym coś więcej, bardzo proszę o maila.

Tak czy inaczej, po klęsce Napoleona i Kongresie Wiedeńskim, zaledwie po 8 latach, cały półwysep znowu trafił do Prus.

Cesarstwo Niemieckie

W kolejnych dekadach 19. wieku doszło do wzmocnienia pozycji Prus, a potem do zjednoczenia Niemiec. Dlatego w 1871 Mierzeja Helska stała się częścią nowo utworzonego Cesarstwa Niemieckiego, którego kanclerzem został Otto von Bismarck.

1893 Port w Helu

Położona na końcu półwyspu osada Hel lata świetności miał już dawno za sobą i utraciła nawet prawa miejskie.

Ale pod koniec 19. wieku w Helu zbudowano nowoczesny port, który choć służył głównie rybakom, to przyjmował też pierwsze statki wycieczkowe z Gdańska i Sopotu

1896 Kąpielisko Hel

Od tego czasu Hel zaczął powoli rozwijać się turystycznie. W 1896 roku uzyskał status „Kąpieliska Bałtyckiego”. Powstawały tu domy letniskowe, a coraz więcej gości zaczęło spędzać tu lato.

II Rzeczpospolita

W 1914 roku wybuchła pierwsza wojna światowa, która doprowadziła do niemieckiej porażki oraz odrodzenia się państwa polskiego.

1920 Hel przyznany Polsce

Traktat Wersalski przyznał Polsce fragment wybrzeże Bałtyku – 147 kilometrów od Dębek po okolice Sopotu. Mniej więcej połowę długości polskiego wybrzeża stanowiły obie strony Półwyspu Helskiego.

Granica została ustalona dopiero w 1920 roku i wtedy też doszło do przejęcia tych ziem przez polską administrację. Tak zwany korytarz polski oddzielił Niemcy właściwe od Wolnego Miasta Gdańsk oraz Prus Wschodnich.

Ludność Półwyspu Helskiego stanowili wtedy przede wszystkim Niemcy oraz Kaszubi.

1920 Kolej do Helu

Dla młodego państwa polskiego Mierzeja Helska była bardzo istotnym miejscem. Port rybacki w Helu był początkowo obok portu w Pucku jedynym w Polsce portem morskim.

Kluczową sprawą było jego połączenie z resztą sieci transportowej kraju. Dlatego już w 1920 roku rozpoczęto budowę linii kolejową z Pucka do Helu, biegnącą przez całą długość mierzei.

Przeczytaj więcej o niezwykłej linii kolejowej na Półwyspie Helskim.

Turystyka

Powstanie linii kolejowej na Półwyspie Helskim spowodowało napływ letników i rozwój turystyki, nie tylko w samym Helu, ale też w Jastarni, Chałupach i Kuźnicy.

W 1928 roku powstała Jurata, która szybko stała się miejscem letniego wypoczynku elit II RP.

Militaryzacja

Półwysep Helski był dla II Rzeczpospolitej miejscem o bardzo dużym znaczeniu strategiczno-wojskowym. Był położony pomiędzy dwoma częściami Niemiec oraz na drodze do nowego portu w Gdyni.

Od 1929 roku rozpoczęto stopniową militaryzację półwyspu, a zwłaszcza Cypla Helskiego i najszerszej części mierzei. W okolicach Helu ograniczono możliwość swobodnego wznoszenia nowych budynków cywilnych, za to zaczęło powstawać dużo obiektów wojskowych.

Działania te doprowadziły do zahamowania rozwoju turystyki w Helu.

1931 Port wojenny Hel

Dlatego w 1931 roku rozpoczęto budowę portu wojennego w Helu. Wybudowano go nieco na północ od portu rybackiego, w miejscu gdzie niegdyś istniał Stary Hel.

Port wojenny w Helu stał się główną bazą marynarki wojennej II RP.

1936 Rejon Umocniony Hel

W 1936 roku utworzono Rejon Umocniony Hel. W jego ramach powstało jeszcze więcej obiektów wojskowych, w tym liczne baterie obrony przeciwlotniczej i przeciwokrętowej.

Od 1937 roku wstęp na teren Helu wymagał przepustki.

II wojna światowa

1939 Obrona Helu

Półwysep Helski był podczas Kampanii Wrześniowej najdłużej bronionym miejscem na polskim wybrzeżu. Obrona Helu trwała od 1 września do 2 października 1939 roku.

Przeczytaj więcej o Obronie Helu w 1939 roku oraz o niemieckiej ewakuacji z Półwyspu Helskiego w 1945 roku.

Okupacja

Po kapitulacji Półwysep Helski, wraz z całym polskim Pomorzem oraz Gdańskiem, został włączony bezpośrednio do III Rzeszy.

1945 Niemiecka ewakuacja z Helu

PRL i historia najnowsza

PRL

W 1963 roku miasto Hel odzyskało prawa miejskie, które utraciło jeszcze w 1872 roku, za czasów niemieckich.

Hel współczesny

Miasto Hel liczy obecnie nieco ponad 3000 mieszkańców i jest jednym z najciekawszych turystycznie miejsc na Wybrzeżu.

Cały Półwysep Helski jest pełen atrakcji. Oprócz szerokich plaż otwartego Bałtyku, pięknych lasów i spokojnych wód Zatoki Puckiej (idealnej dla sportów wodnych), mierzeja skrywa wiele niezwykłych miejsc historycznych – pozostałości II wojny światowej oraz śladów kaszubskiej i rybackiej przeszłości.

Przeczytaj więcej o ciekawych miejscach oraz atrakcjach w Helu, Juracie, Jastarni, Kuźnicy oraz Chałupach: