Świat Wciąga » Europa » Polska » Pomorze » Półwysep Helski » Kolej na Półwyspie Helskim

Kolej na Półwyspie Helskim

Kolej na Półwyspie Helskim składa się z:

  • linii kolejowej Gdynia – Puck – Władysławowo – Hel
  • oraz z kolejki wąskotorowej w okolicy miasta Hel.

Obie mają niezwykłą historię, a linia kolejowa wzdłuż Mierzei Helskiej należy do najpiękniejszych tras kolejowych w Polsce. Z okien pociągów można podziwiać zarówno Morze Bałtyckie, jak i Zatokę Pucką.

Ciekawostki

Widoki

Widok na Bałtyk

Linia kolejowa na Półwyspie Helskim jest poprowadzona po północnej stronie drogi samochodowej, bardzo blisko Morza Bałtyckiego:

  • Na prawie całej długości mierzei tory są oddzielone od morza fragmentem lasu.
  • Ale w Kuźnicy tory biegną zaledwie 28 metrów od plaży (najbliżej w Polsce). W tym miejscu z okien pociągu widać otwarte Morze Bałtyckie.

Widok na Zatokę Pucką

W wielu innych miejscach Półwyspu Helskiego można z kolei podziwiać Zatokę Pucką. Zatoka Pucka jest też widoczna z okien pociągu pomiędzy Swarzewem a Puckiem.

Latem na trasie kursują m.in. pociągi piętrowe, z których okien rozpościerają się najlepsze widoki.

Długość trasy

Linia kolejowa na Półwyspie Helskim jest częścią linii nr 213. Linia ta prowadzi z Redy do Helu i ma 62 kilometry długości. Odcinek na samym półwyspie (Władysławowo Port – Hel) ma około 35 kilometrów długości.

Brak elektryfikacji

Linia kolejowa nr 213 na odcinku Reda – Puck – Władysławowo – Hel jest niezelektryfikowana.

Z tego powodu po trasie nie mogą kursować elektryczne zespoły trakcyjne. Regionalne pociągi osobowe są obsługiwane zwykle przez spalinowe zespoły trakcyjne, a sezonowe pociągi dalekobieżne przez lokomotywy spalinowe, które podczepia się na stacji w Gdyni.

Linia jednotorowa

Linia jest jednotorowa, co powoduje konieczność używania mijanek na stacjach i poważnie ogranicza przepustowość linii.

Połączenia

W sezonie

W sezonie letnim na Półwyspie Helskim kursują zarówno pociągi osobowe (regionalne), jak i dalekobieżne (m.in. pospieszne, TLK i EIC):

Pociągi osobowe

  • Hel – Jurata – Jastarnia – Jastarnia Wczasy – Kuźnica – Chałupy – Władysławowo  Port – Władysławowo – Swarzewo – Puck – Żelistrzewo – Mrzezino – Reda Rekowo – Reda – Rumia – Gdynia Chylonia – Gdynia Główna

Pociągi dalekobieżne

Bezpośrednie połączenia kolejowe dalekobieżne w sezonie (mogą się zmieniać z roku na rok):

  • Hel – Gdynia – Gdańsk – Warszawa
  • Hel – Gdynia – Gdańsk – Bydgoszcz – Poznań – Wrocław – Opole – Gliwice – Zabrze – Katowice – Kraków – Tarnów – Rzeszów – Przemyśl
  • Hel – Gdynia – Gdańsk – Bydgoszcz – Łódź – Częstochowa – Kraków
  • Hel – Gdynia – Gdańsk – Toruń – Częstochowa – Dąbrowa Górnicza – Sosnowiec – Katowice – Tychy – Rybnik – Bohumin
  • Hel – Reda – Gdynia – Gdańsk – Tczew – Chojnice

Aktualne połączenia dalekobieżne można sprawdzić na stronach PKP. Wydaje mi się, że są (lub były) także połączenia Lublin – Hel i Białystok – Hel.

Poza sezonem

Poza sezonem pociągów na Hel jest znacznie mniej. Funkcjonują tylko pociągi osobowe relacji Gdynia Główna – Hel. Niektóre pociągi jeżdżą tylko z Gdyni do Pucka lub Władysławowa i nie wyjeżdżają dalej na Półwysep Helski.

Ponadto na odcinku Władysławowo – Hel czasami wprowadzana jest zastępcza komunikacja autobusowa.

Pociągiem czy samochodem na Hel?

Czas przejazdu pociągiem na trasie Gdynia – Władysławowo – Hel jest generalnie krótszy niż samochodem. Oczywiście wszystko zależy od warunków drogowych i korków.

Korki w sezonie pojawiają się często w Rumii, Redzie, Władysławowie i na samym Półwyspie Helskim. Czasami są to naprawdę długie korki.

Poniżej zrobiłem małe porównanie czasu dojazdu do poszczególnych miejscowości na Półwyspie Helskim.

  • Czas przejazdu pociągiem pochodzą z rozkładu jazdy PKP i mogą się różnić, w zależności od typu pociągu, sezonu, pory dnia, czasu postoju na stacjach i mijankach, itp.
  • Czas przejazdu samochodem pochodzi z Google Maps i zależy oczywiście od pory dnia, korków i warunków drogowych. Latem korki na Półwyspie Helskim mogą wydłużyć ten czas wielokrotnie
Odcinek Czas przejazdu pociągiem osobowym Czas przejazdu samochodem
Hel – Jurata 9 minut 12 minut
Jurata – Jastarnia 3 minuty 6 minut
Jastarnia – Kuźnica 7 minut 11 minut
Kuźnica – Chałupy 5 minut 7 minut
Chałupy – Władysławowo 8 minut 10 minut
Władysławowo – Puck 22 minuty 14 minut
Puck – Gdynia Główna 32 minuty 50 minut

Główne trasy wg PKP i Google Maps:

Trasa Czas przejazdu pociągiem osobowym Czas przejazdu samochodem
Gdynia Główna – Hel 79 minut 94 minuty
Gdynia Główna – Władysławowo 44 minuty 65 minut
Władysławowo – Hel 34 minuty 44 minuty

Podane czasy są orientacyjne i mogą się “nie sumować”, gdyż każdy czas sprawdzałem oddzielnie.

Stacje i przystanki

Półwysep Helski

Przystanek Fakty i ciekawostki
Hel
  • stacja końcowa linii
  • dworzec w północnej części miasta Hel
  • blisko centrum
  • 500 metrów od plaży i Fokarium
Hel Bór (zlikwidowany)
  • dawny przystanek na północ od miasta Hel
  • zlikwidowany w 1979 roku
  • obsługiwał głównie obiekty wojskowe
Jurata
  • przystanek w centrum Juraty
  • 400 metrów od plaży nad Bałtykiem
  • 500 metrów od mola nad Zatoką Pucką
  • 3 km od Jastarni, 11 km od Helu
Latarnia Morska (zlikwidowany)
  • dawny przystanek pomiędzy Jastarnią a Juratą,
  • zlikwidowany w 1935 roku
Jastarnia
  • przystanek w centrum Jastarni
  • 500 metrów od plaży nad Bałtykiem
  • 700 metrów od mola nad Zatoką Pucką
Jastarnia Wczasy
  • przystanek na zachodnich krańcach Jastarni
  • ok 1,5 km od centrum miasta (2 minuty pociągiem)
  • zbudowany w latach 70. w pobliżu ośrodka wczasowego dla pracowników PKP
  • w pobliżu znajduje się trawiaste lądowisko Jastarnia
Kuźnica
  • przystanek na zachodnich krańcach Kuźnicy
  • 300 metrów od plaży nad Bałtykiem
  • 50 metrów od Zatoki Puckiej
  • ok 500 metrów od centrum
Chałupy
  • przystanek na zachodnich krańcach Chałup
  • pomiędzy miejscowością a kempingami
  • 200 metrów od plaży nad Bałtykiem
  • 100 metrów od Zatoki Puckiej

    Władysławowo

    Przystanek Fakty i ciekawostki
    Wielka Wieś (zlikwidowany)
    • dawny przystanek u nasady Półwyspu Helskiego
    • ok 800 metrów na wschód od współczesnego przystanku Władysławowo Port
    Władysławowo Port
    • przystanek w pobliżu portu
    • powstał w 1965 r., głównie na użytek pracowników portu
    • ok 1 km od stacji Władysławowo
    Wielka Wieś – Hallerowo (zlikwidowany)
    • dawny przystanek, funkcjonujący w latach 1927-1929
    • ok 500 m od obecnego dworca we Władysławowie.v
    Władysławowo
    • główny dworzec we Władysławowie
    • w centrum miasta
    • ok 1 km od plaży

    Swarzewo – Puck – Gdynia

    Pozostałymi przystankami na linii Gdynia – Reda – Hel (już poza Półwyspem Helskim) są:

    • Swarzewo (pomiędzy Swarzewem a Gnieżdżewem, dawniej stacja węzłowa – stąd odbijała linia do Krokowej – dzisiejsza świetna ścieżka rowerowa biegnie po jej nasypie)
    • Puck
    • Żelistrzewo
    • Mrzezino
    • Reda Rekowo
    • Reda (połączenie z linią Gdynia – Wejherowo – Szczecin, od tej stacji funkcjonuje już trójmiejska SKM (Szybka Kolej Miejska))
    • Rumia
    • Gdynia Chylonia
    • Gdynia Główna

    Historia kolei

    Kolej Gdańsk – Puck – Swarzewo

    1870 Kolej Gdańsk – Reda – Szczecin

    Historia kolei w tej części Wybrzeża sięga czasów pruskich. W 1870 roku oddano do użytku linię kolejową Słupsk – Sopot, który był ostatnią częścią długiego połączenia Berlin – Szczecin – Gdańsk.

    Jedną ze stacji na tej linii była Reda – obecnie stacja początkowa linii kolejowej na Półwysep Helski. Dzięki połączeniu kolejowemu z Gdańskiem i Wejherowem, Reda zaczęła rozwijać się coraz szybciej.

    1898 Kolej do Pucka

    W 1898 zbudowano tor z Redy do Pucka – pierwszy odcinek obecnej linii nr 213.

    1903 Linia Puck – Swarzewo – Krokowa

    W 1903 roku tor został przedłużony na północ do nadmorskiego Swarzewa, skąd następnie skręcał na zachód, w głąb lądu aż do Krokowej.

    (Dziś na odcinku Swarzewo – Krokowa istnieje świetna ścieżka rowerowa, zbudowana po śladzie dawnej linii kolejowej.)

    Kolej Swarzewo – Hel

    1920 Porty w Pucku i Helu

    Traktat Wersalski przyznał Polsce fragment Wybrzeża Bałtyku (147 kilometrów). Ale na tym krótkim odcinku, którego połowę stanowił Półwysep Helski, nie było dużego, pełnomorskiego portu.

    Istniał wprawdzie port rybacki w Helu, ale nie był skomunikowany z resztą kraju.

    Z kolei port w Pucku był odpowiedni tylko dla niewielkich jednostek, zdolnych do przepłynięcia Mewiej Rewy i manewrowania na płytkiej, wewnętrznej Zatoce Puckiej.

    Do portu w Pucku doprowadzono bocznicę kolejową, dzięki której port mógł korzystać z linii kolejowej Puck – Reda. Ale jedynym połączeniem tego fragmentu polskich kolei z resztą kraju była trasa przez Wolne Miasto Gdańsk.

    Polska nie miała więc początkowo niezależnego połączenia kolejowego nawet z tymi dwoma małymi portami w Helu i Pucku. Trasa z Wejherowa do Kartuz, planowana przed pierwszą wojną światową, nie doczekała się realizacji.

    1920 Wojna polsko-bolszewicka

    W 1920 roku trwała wojna polsko-bolszewicka. Latem rozpoczęła się bolszewicka ofensywa na Warszawę.

    Kluczowe dla wojska polskiego stały się dostawy broni i sprzętu wojskowego, które sprowadzano m.in. z Francji. Ponieważ Niemcy oraz Czechosłowacja nie zezwoliły na tranzyt tej broni koleją przez swoje terytoria, najważniejszą drogą jej dostarczenia pozostawał transport morski.

    Strajk dokerów w Porcie Gdańskim

    Jedynym portem “z prawdziwego zdarzenia”, z którego mogła korzystać Polska, był port w Gdańsku. Znajdował się jednak poza polskimi granicami, na terenie Wolnego Miasta Gdańsk. I choć w zasadzie, w myśl traktatu, Polska powinna mieć do niego niezakłócony dostęp, to w praktyce było inaczej.

    Zarówno Senat Wolnego Miasta, jak i duża część ludności Gdańska, była przeciwna wykorzystaniu portu przez polskie transporty wojskowe. Na nastroje gdańskiego proletariatu miała wpływ intensywna bolszewicka agitacja, a także zbliżający się plebiscyt na Warmii i Mazurach. Sympatie pro-bolszewickie nasilały się wraz ze zbliżaniem się frontu do Warszawy.

    Niemieccy dokerzy odmówili rozładunku statków z bronią dla Wojska Polskiego. Wsparli ich gdańscy kolejarze, którzy z kolei odmówili przepuszczania transportów. Zablokowano także transporty mąki oraz 15 lokomotyw, które miały trafić do Polski.

    Z powodu blokady kolejowej, nawet zastąpienie niemieckich dokerów przez brytyjskich żołnierzy, obecnych wtedy w Gdańsku, nie rozwiązało sprawy.

    Jedynym sposobem na ominięcie blokady było rozładowywanie statków na redzie i przenoszenie broni i amunicji na barki, które następnie płynęły Wisłą do Tczewa, już poza granicami Wolnego Miasta Gdańsk.

    Potrzebna linia kolejowa na Hel

    Strajk dokerów wykazał dobitnie, że Polska potrzebuje:

    • zarówno pełnomorskiego portu, niezależnego do Niemiec i Gdańska,
    • jak i połączeń kolejowych do tego portu, również omijających Gdańsk.

    Nowy, duży port miał powstać w Gdyni, ale do czasu jego uruchomienia, trzeba było jak najszybciej połączyć z resztą kraju niewielki port w Helu.

    Port w Helu również nieoptymalny

    Port w Helu był położony w bardzo korzystnym miejscu, jeśli chodzi o dostęp od strony morza.

    Ale nie był przystosowany do przyjmowania dużych statków pełnomorskich. Był raczej przystanią rybacką. Jego wykorzystanie na dużą skalę wymagało przeładowywania statków na redzie i wykorzystania mniejszych jednostek, dzięki którym towary trafiałyby do helskiego portu.

    Poza tym z Helu nie prowadziła dalej żadna trasa lądowa. Lokalne dróżki na półwyspie nie nadawały się do transportu towarów, a miejscowa ludność, by dostać się np. do Pucka, pływała raczej łodziami przez zatokę.

    Ominąć Gdańsk

    Żeby połączyć port w Helu z resztą Polski, niezbędne były dwa połączenia kolejowe:

      • Gdynia – Kokoszki, pozwalające ominąć Wolne Miasto Gdańsk. Stanowiło łącznik pomiędzy Redą a południową częścią kraju. Połączenie to umożliwiało komunikację zarówno z portem w Helu, jak i z portem w Pucku. Wybudowano je w 1921 roku, a później zastąpiono Magistralą Węglową, łączącą Gdynię z Bydgoszczą i Śląskiem.
    • Swarzewo – Hel, biegnące dookoła Zatoki Puckiej, m.in. przez całą Mierzeję Helską.

    Budowa linii Swarzewo – Hel

    Plany budowy linii kolejowej do Helu rozpoczęto prawdopodobnie jeszcze przed strajkiem gdańskich dokerów, na początku roku 1920.

    Gdy wojska bolszewickie kierowały się na Warszawę, 22 lipca władze wojskowe wydały rozkaz budowy linii. Już w sierpniu do prac przystąpiło 1500 osób.

    Cała trasa liczyła ponad 40 kilometrów. Rozpoczynała się w okolicach Swarzewa, nieco na północ od Pucka. Stąd prowadziła do Wielkiej Wsi, czyli dzisiejszego Władysławowa, skąd odbijała na wschód, środkiem wąskiej mierzei w stronę Helu.

    Budowa przebiegała niezwykle szybko, w wojskowym rytmie i wielkim pośpiechu. Na jej potrzeby zajęto wiele lokalnych dróg, na których po prostu ułożono torowisko.

    Zajęto też wiele prywatnych gruntów, a sprawy o odszkodowania ciągnęły się przez wiele następnych lat.

    Do końca 1920 roku tory doprowadzono do Chałup, około 7 kilometrów od nasady półwyspu. Potem, między Jastarnią a Helem częściowo wykorzystano nasypy istniejącej wąskotorowej kolejki leśnej.

    Cała trasa do Helu została ukończona latem 1921 roku.

    1922 Kolej pasażerska

    Początkowo kolej do Helu była wyłącznie koleją wojskową. Ale już 16 września 1922 roku wojsko przekazało ją Ministerstwu Kolei Żelaznych do użytku pasażerskiego.

    Wojna polsko bolszewicka się zakończyła, a na Wybrzeżu zaczęły powstawać także inne projekty infrastrukturalne, takie jak budowa portu w Gdyni.

    1928-1931 Maksymalna długość

    W 1928 roku linia została nieznacznie przedłużona ze sprawą jej rozbudowy na terenie portu rybackiego. W kolejnych latach rozpoczęto budowę Portu Wojennego – i do niego również doprowadzono bocznicę kolejową.

    Rozwój turystyki na Półwyspie Helskim

    Przez całe lata dwudzieste stopniowo budowano dworce i przystanki w wioskach na Półwyspie Helskim – Chałupach, Kuźnicy, Jastarni i Juracie.

    Rozwój kolei spowodował szybki rozwój turystyki na polskim Wybrzeżu. Wioski rybackie przeistaczały się w kurorty i miejsca wypoczynku letników z całej Polski.

    Pod koniec lat trzydziestych do Helu kursowały pociągi dalekobieżne, m.in. z Warszawy, Lwowa i Katowic.

    II wojna światowa

    Mimo militaryzacji części Półwyspu Helskiego oraz utworzenia Rejonu Umocnionego Hel, latem 1939 roku do miejscowości nadmorskich na półwyspie, jak co roku, przyjechali liczni letnicy.

    Ewakuacja

    Tymczasem napięcie międzynarodowe narastało. Półwysep Helski był szykowany do długiej obrony, w przypadku wybuchu wojny.

    30 sierpnia rozpoczęła się ewakuacja ludności cywilnej z półwyspu. Dotyczyła zarówno letników, jak i mieszkańców.

    Ewakuacja odbywała się pociągami. Na dworzec w Helu ściągali ludzie obładowani bagażami, a emocje i zamieszanie były podobno duże. Do ewakuacji wykorzystano wagony, którymi wcześniej na Hel przywieziono dodatkowych żołnierzy.

    Zatłoczone pociągi zatrzymywały się też na kolejnych stacjach Półwyspu Helskiego, zbierając kolejnych ewakuowanych pasażerów.

    Część ludzi wysłano na wschód, w kierunku Polesia, natomiast część zawieziono do Pucka.

    Obrona Helu

    Od 1 września do 2 października 1939 roku Półwysep Helski był broniony przez Wojsko Polskie przed atakami wojsk niemieckich.

    Istotną rolę w tym czasie odegrała też kolej – zarówno kolej normalnotorowa, jak i helska kolej wąskotorowa, które nadal funkcjonowały w czasie działań wojennych. Zapewniały dostawy amunicji, sprzętu i żywności oraz ułatwiały przemieszczanie żołnierzy na terenie Półwyspu Helskiego.

    Pod koniec września polscy żołnierze zdetonowali zaporę z głowic torped w okolicach Chałup, przerywając m.in. ciągłość linii kolejowej.

    Przeczytaj więcej o obronie Półwyspu Helskiego na początku II wojny światowej oraz niemieckiej ewakuacji z Helu w 1945 roku.

    1945 Obrona niemiecka

    Po przejęciu półwyspu Niemcy naprawili uszkodzoną linię kolejową oraz rozbudowali sieć kolei wąskotorowej. Korzystali z obu aż do sowieckiej ofensywy w 1945 roku.

    Kiedy wojska sowieckie odcięły Półwysep Helski u jego nasady, przerwane zostało połączenie kolejowe z Niemcami. Kolej na półwyspie przestała funkcjonować, a wagony zostały zaadaptowane m.in. jako miejsce schronienia ludności, która ogromnej liczbie przewijała się przez półwysep podczas morskiej ewakuacji do Niemiec.

    Lokomotywy wykorzystano natomiast do utworzenia barykad i zapór, przed nadciągającą inwazją sowiecką. Zdemontowano część torów i ułożono z nich prowizoryczne bocznice, którymi następnie przetoczono lokomotywy na plaże, zarówno po stronie otwartego Bałtyku, jak i Zatoki Puckiej. Lokomotywy wepchnięto do wody na przedłużeniach rowów przeciwpancernych, ciągnących się w poprzek półwyspu w kilku miejscach, tak by utrudnić przejazd sowieckim czołgom.

    PRL

    Po wojnie linia kolejowa do Helu została naprawiona i służyła zarówno wojsku, jak i ludności cywilnej.

    Przez znaczny okres historii PRL cywilny dostęp do Helu był ograniczony, a kolej była dla turystów jedynym sposobem na odwiedzenie miasta.

    Droga na Półwyspie Helskim

    Budowa linii kolejowej na Półwyspie Helskim w latach 1920-1921 spowodowała czasowe przerwanie istniejącej tam sieci drogowej. Niektóre odcinki torów zostały wybudowane w miejscach wcześniejszych dróg. Wiele dróg zostało też przegrodzonych torowiskiem.

    W kolejnych latach drogi naprawiono. Wybudowano też nową utwardzoną drogę z Juraty do Helu, którą poprowadzono przez gęsty las. Droga była kręta, z ponad 40 zakrętami, co miało utrudniać jej potencjalne bombardowanie przez wrogie samoloty.

    W latach 30. planowano budowę szosy przez cały Półwysep Helski, ale nie zbudowano jej przed wybuchem wojny.

    Obecna droga została wybudowana dopiero w 1960 roku.

    Modernizacja

    Modernizacja 2013-2015

    Linia kolejowa do Helu została gruntownie wyremontowana w latach 2013-2015. Elementami modernizacji były m.in.:

    • wymiana torów,
    • wzmocnienie podtorza,
    • podniesienie dopuszczalnej prędkości,
    • przebudowa stacji w Helu,
    • modernizacja przystanków,
    • system sterowania ruchem,
    • likwidacja bocznych torów w Jastarni, Kuźnicy i Władysławowie.

    Plany dalszej modernizacji

    Dalsza modernizacja linii jest w fazie przygotowań i planów. Głównym celem takiej modernizacji byłoby zwiększenie przepustowości linii, zwłaszcza w sezonie letnim, kiedy pociągi są przepełnione.

    Wśród pomysłów można wymienić:

    Nowe przystanki

    • Nowe przystanki na samym Półwyspie Helskim mogłyby skłonić turystów do korzystania z kolei, zamiast z transportu drogowego.

    Mijanki

    • Ponieważ linia Reda – Puck – Władysławowo – Hel jest jednotorowa, kursowanie po niej wielu pociągów jest możliwe tylko dzięki mijankom. Obecnie na trasie funkcjonuje 5 mijanek (Jastarnia, Kuźnica, Władysławowo, Puck, Mrzezino). Średnia odległość pomiędzy nimi wynosi około 10 kilometrów, co poważnie ogranicza liczbę pociągów, które mogą jednocześnie kursować po linii.
    • Potencjalne nowe mijanki mogłyby powstać w innych miejscach na trasie, co umożliwiłoby zwiększenie częstotliwości kursowania pociągów w sezonie.

    Dobudowa drugiego toru

    • Przepustowość trasy mogłaby zostać zwiększona poprzez dobudowę drugiego toru.
    • Nie jest to jednak proste, bo półwysep jest wąski, a w wielu miejscach trzeba by wyburzyć istniejące budynki.

    Elektryfikacja

    • Elektryfikacja linii do Helu umożliwiłaby kursowanie po niej bardziej ekonomicznych i ekologicznych składów.
    • Jednym z potencjalnych zagrożeń są sztormy i silne wiatry, które mogłyby zrywać trakcję.

    Kolej wąskotorowa

    Linia kolejowa nr 213 to nie jedyna kolej na Półwyspie Helskim. W okolice Helu i Cypla Helskiego funkcjonuje też Wojskowa Kolejka Wąskotorowa, której część jest udostępniona jako atrakcja turystyczna.

    Przeczytaj więcej o gęstej sieci kolei wąskotorowej na Helu. Jej historia jest równie fascynująca, jak kolei normalnotorowej.